Vijf verzegelde en gedecoreerde sarcofagen stonden in een graftombe met een stenen dak in de vorm van een piramide. Verliefde Syrische koppeltjes hebben Arabische tekens in de muren gegrift. Onkruid schiet uit de muren, blauwe distels uit de grond. Olijf- en vijgenbomen zoeken hun plek tussen overwoekerde gebouwen. Stenen liggen verspreid over de grond. Er hangt een sfeer van geheimzinnigheid. Er zijn geen wandelpaden. We moeten onszelf een doorgang verschaffen in het oerwoud aan struiken. We lopen in Al-Bara, de ruïnes van een dorp uit de Laat Romeinse tijd in het Noorden van Syrië. Het is 2009, twee jaar voor het inferno. Ik fotografeer Katrien in het raamkozijn van een vroegchristelijk klooster, mijn mama onder een boog. Een bewaard gebleven dorp uit de Romeinse tijd: geen hond ligt daar wakker van in Syrië. Als we in België een paar sporen van een Romeinse heirweg vinden staat het in alle gazetten. Een legertje archeologen woelt dan tonnen aarde om met pikhouwelen en spaden. Hier geen archeologen, geen toeristen. Alleen kinderen uit het naburige dorp Kafr, een sjofele herder, magere geiten. Al-Bara is één van de 800 Romeinse dorpen die verspreid zijn tussen Hama en Aleppo. Ze staan bekend als de “dode steden” of “spooksteden” en zijn verbazend ontoeristisch.

foto48

Wanneer toeristen aan de Romeinen denken, komen hen steden voor ogen met amfitheaters, hippodromen, fonteinen, tempels, triomfbogen en zuilenrijen. En onder invloed van Hollywood en gidsen vereenzelvigen ze Romeinse geschiedenis met veldslagen tegen woeste barbaren, gladiatoren die elkaars ledematen afhakken en keizers die Rome in brand zetten. Maar wat zegt dat alles over het gewone, alledaagse leven in het Romeinse rijk? Vijfentwintig keer niks. Wat vaak vergeten wordt: zonder hard labeur van boeren op het platteland kon de elite in de stad op zijn kin kloppen. Meer nog: zonder landbouw zou er nooit tijd geweest zijn om met iets anders bezig te zijn dan eten produceren en zoeken. Kortom: zonder boeren geen beschaving, geen stad, geen monumenten. Desondanks krijgen deze gewone mensen op het gewone platteland heel anoniem. We weten weinig over hun leven. De dode steden vormen daar nu een uitzondering op. Wat we vinden in Al-Bara en wat later ook in een ander spookdorp, Sergilla, zijn boerenoptrekjes, met twee verdiepingen, boven om te wonen en onderaan voor de dieren. Verder kuieren we rond tussen parochiekerkjes, kloosters, dorpswinkeltjes. We steken een dorspleintje over en passeren zelfs een Romeinse taverne. Het is één van de best bewaarde Romeinse gebouwen ter wereld. Sauna’s liggen her en der verspreid in het kurkdroge landschap. Het principe was hetzelfde als dat van de hedendaagse sauna. Eerst komt de gast binnen in een vestibule om zich te ontkleden. Daarna neemt hij of zij een voetbadje. Die fase wordt gevolgd door een kort verblijf in een warme kamer om te acclimatiseren. Daarna stoofde men een aantal minuten gaar in de hete kamer. Tenslotte dompelde men zichzelf onder in een ijskoud bad. En dan maar lekker gloeien. De historicus Warwick Ball ziet in de baden in de Dode Steden een overgangsfase tussen de typisch Romeinse thermen en de hammam die zijn opwachting zou maken na de verovering van het Midden-Oosten door de Arabieren

We steken een dorspleintje over en passeren zelfs een Romeinse taverne. Het is één van de best bewaarde Romeinse gebouwen ter wereld.

foto44

Volgens Ball leefden er rijke en ondernemende boeren. Ze verbouwden graan en tarwe en naar men vermoedt ook druiven en wijn. Volgens de historicus Maurice Sartre bestond het dieet van deze mensen voornamelijk uit brood dat men in olijfolie sopte, met groenten en vijgen bij. En die olijven: daar sloeg men nu net het grote geld uit. Massa’s olijfpersen zijn in de dorpen teruggevonden. De olijf was razend populair: de enige bron van olie op dat ogenblik. Mensen draaiden het in hun eten en in medicijnen en cosmetica. Een welvarende regio is het geweest. En dan doemt de vraag op: waar is iedereen naar toe? Waarom is alles achtergelaten? Oorlog? Onwaarschijnlijk gezien alles nog rechtstaat en er geen tekenen zijn van geweld. Ball denkt dat de echte reden is dat de olijf- en wijnproductie gestokt moet zijn, en dat er daarvoor drie redenen kunnen geweest zijn. De intensieve productie van olijven en wijn putte de bodem uit. De opkomst van de Arabieren in de zevende eeuw leidde bovendien tot een verandering van de handelsroutes: de Dode steden lagen immers niet langer op de route naar Byzantium, waardoor ze hun strategische handelspositie verloren. En zo vertrokken de bewoners naar andere oorden en begonnen de dode steden een lange slaap, waaruit ze in 2011 ruw zouden ontwaken. Na 1.300 jaar zijn de mensen immers teruggekeerd. Geen Romeinse boeren, maar duizenden vluchtelingen van de Syrische burgeroorlog, ontheemden die in en onder de oude ruïnes een onderkomen vinden.

Het is ironisch: de dode steden geven vandaag de meeste kans op leven. De mensen vinden veiligheid tussen de doden.

In 2013 kwamen de Dode Steden plots in het nieuws. Een journaliste van CBS Nieuws, Clarissa Ward, slaagde erin de Dode Steden te bereiken. Ze bezocht kelders en ondergrondse graven. Families zitten daar opeengepakt, weggevlucht voor de bombardementen en beschietingen. De video toont hoe een vrouw kookt op een gasvuurtje, ze vertelt hoe haar huis vlak na de vlucht in gruizelementen uit elkaar is geschoten. Clarissa Ward aait over het hoofd van een klein kindje dat al sedert lang onbeweeglijk in een hoekje ligt. Ze weten niet wat het probleem is. Hopen dat het auto immuunsysteem zijn werk doet, want medische hulp is er niet. Hier zijn geen witte tenten van de VN. Hulporganisaties geraken er niet. Foto’s tonen hoe zwarte buizen uit de voormalige graven en kelders oprijzen: geïmproviseerde schouwen van vluchtelingen, zodat ze kunnen koken in de graven zonder er te stikken. In een reportage van National Public Radio getuigt een man, Abu Khalid genaamd, hoe hij met zijn familie leeft in een oud Romeins graf dat hij zelf verder uitgegraven had. De beenderen en skeletten die hij daarbij opdelfde heeft hij als goede moslim herbegraven. Het is ironisch: de dode steden geven vandaag de meeste kans op leven. De mensen vinden veiligheid tussen de doden.

P1020364

Video van CBS nieuws: http://www.cbsnews.com/news/syrian-refugees-fight-for-survival-in-dead-cities/
Artikel van NPR: http://www.npr.org/2013/03/08/173788537/displaced-syrians-find-shelter-in-ancient-dead-cities